Historia książki

 

Definicja książki

1.    Synonim dzieła literackiego, piśmienniczego (np. książka Sienkiewicza).

2.    Dokument w postaci kodeksu zawierający tekst.

3.    Wydawnictwo zwarte o określonej liczbie stron.

W dziejach kultury książka odegrała ważną rolę, zmieniając swą postać i zasięg oddziaływania zależnie od aktualnych możliwości technicznych i stosownie do potrzeb człowieka jako istoty społecznej. Za pośrednictwem książki człowiek poznaje świat i kształtuje swój światopogląd i poczucie piękna.

 

Książka zrodziła się w odległej starożytności, a jej rozwój wiązał się z powstaniem pisma. Kształt tej pierwotnej książki odbiegał znacznie od dzisiejszego. Używano najrozmaitszych materiałów do utrwalania tekstu: liści palmowych, kory i łyka drzewnego, płótna, metalu, skóry.

W cywilizacjach Bliskiego Wschodu od III do I tysiąclecia przed naszą erą upowszechniły się tabliczki gliniane. Są to płaskie, przypominające kształtem dachówki tabliczki wyrabiane z gliny. Sumerowie i Akadyjczycy używali pisma klinowego i pokrywali nimi tabliczki wyciskając lub ryjąc znaki kawałkiem twardej trzciny lub drewnianym patykiem. Po zapisaniu obu stron, tabliczki suszyły się na słońcu albo były wypalane w piecu. W odkopanych przez archeologów ruinach starożytnych miast tabliczki są świadectwem dziejów nie istniejących cywilizacji.

W bibliotece Assurbanipala (zm. 626 p.n.e.) w Niniwie, spalonej w 612 roku p.n.e. przez Medów, tabliczki oznaczane były pieczęcią jako własność „króla świata, króla Asyrii”. Biblioteka Assurbanipala stanowi jeden z najstarszych zbiorów bibliotecznych w historii. Dzięki inicjatywie króla asyryjskiego zebrana została spuścizna kulturowa Babilonii i Asyrii zapisana w języku akadyjskim. Obecnie kolekcja znajduje się w Muzeum Brytyjskim.

W starożytnym Egipcie od III tysiąclecia przed naszą erą, potem w Grecji i Rzymie aż do IV w. naszej ery używano zwoju sporządzanego z rosnącej nad Nilem trzciny papirusa.Długość zwoju nie przekraczała 10 m., wysokość zwoju wynosiła 12-15 lub 20-30 cm. Pisano po jednej, wewnętrznej stronie w kolumnach. Czytano, trzymając zwój w obu rękach: prawa rozwijała rulon, a lewa zwijała w miarę czytania. Czasami oba końce zwoju przymocowane były do okrągłych drewienek.

 

 

Zwój papirusowy ustąpił miejsca kodeksowi. Zmiana formy książki była możliwa dzięki zastosowaniu pergaminu. Kodeks pergaminowy był wygodniejszy w użyciu niż zwój papirusowy czy pergaminowy,  i zbliżony swym kształtem do współczesnej książki. Kodeks upowszechnił się od IV do V w. naszej ery.

Pergamin wyrabiano ze skóry zwierzęcej: w czasie, kiedy schła, rozpieta na ramach, skrobano ją ciężkim nożem, gładzono kamieniem tak długo, aż stawała się cienka i gładka, i wreszecie bielono kredą.              W rezultacie zdejmowano z ram arkusz miękki, elastyczny, biały i cienki jak bibułka, a przy tym bardzo trwały i nadający się do obustronnego zapisywania. Ten materiał pisarski wyrabiano w mieście Pergamon (miasto w obecnej Turcji) od którego wziął nazwę.

Przez całe średniowiecze kodeks pergaminowy stanowił panującą formę książki. Powstające w skryptoriach klasztornych rekopiśmienne księgi były pięknie oprawione i ozdabiane barwnymi ilustracjami i ormanentami.

Ogromne znaczenie dla upowszechnienia książki miało wprowadzenie papieru jako materiału znacznie tańszego i wygodniejszego niż pergamin.

Znany na Dalekim Wschodzie - wynaleziony w Chinach na przełomie II i I w. przed naszą erą.  Tradycja chińska podaje, że wynalazcą papieru był uczony i wysoki dostojnik państwowy Cai Lun (I wiek n.e.). Dziś wiemy jednak, że papier produkowano w Chinach już co najmniej 200 lat wcześniej. Pierwotnie papier produkowano wyłącznie z włókien roślinnych. Świadczą o tym znaleziska archeologiczne z początku panowania dynastii Han (II wiek p.n.e.). Papier, materiał pozornie tak nietrwały, przez ponad 1200 lat zachował się w chińskich grobowcach.

Wynalezienie papieru właśnie w Chinach wiąże się prawdopodobnie z produkcją jedwabiu w tym kraju. Stosowane procesy technologiczne mają wiele podobieństw. Pierwotnie papier produkowano zresztą z białkowych włókien jedwabnych, dopiero później zaczęto stosować także włókna celulozowe. Wysokiej jakości papier produkowano ze szmat lnianych i włókien morwowych, dopiero później odkryto niższej jakości papier drzewny. Pierwotny papier to luksusowy, drogi w produkcji papier czerpany.

Za pośrednictwem krajów arabskich w XIV w przedostał sie do Europy. W ten sposób powstała ostatnia forma książki pisanej ręcznie - rękopismienny kodeks papierowy.

W Polsce pierwszy młyn papierniczy powstał w Prądniku Czerwonym    k. Krakowa około  1493 r.

 

 

Wynalezienie ruchomej czcionki przez Jana Gutenberga (ok. 1440 r.) stało się prawdziwą rewolucją w rozwoju książki. Książka drukowana wytwarzana w coraz wiekszych ilościach szybko wypierała istniejącą jeszcze przez jakiś czas książkę pisaną ręcznie.

Dzieła wydane w początkowym okresie drukarstwa ( do 1500 roku ) nazywa się inkunabułami.



Literacka Nagroda Nobla 2020

Literacka nagroda Nobla 2020 dla Louise Glück, amerykańskiej poetki i eseistki. Glück została nagrodzona za "niemożliwy do pomylenia poetycki głos, którego surowe piękno przekształca indywidualną egzystencję w uniwersalne doświadczenie".

 

Czytaj dalej